డిసెంబర్ 4, 2025న తన తండ్రి జీవన్ ఠాకూర్ మరణానికి దారితీసిన సంఘటనలతో సమీర్ ఠాకూర్, 21, ఇప్పటికీ అవగాహనకు రాలేదు. చరమ పంచాయితీకి చెందిన మాజీ జనపద్ చైర్‌పర్సన్ జీవన్ (49) రాయ్‌పూర్‌లోని ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో మరణించాడు, అతను 5 కిలోమీటరు దూరంలోని కారాగారం నుండి సెంట్రల్ జైలుకు తరలించబడిన రెండు రోజులకే మరణించాడు. అటవీ లీజు కోసం నకిలీ పత్రాలను రూపొందించినందుకు జీవన్‌ను అండర్ ట్రయల్‌గా నమోదు చేశారు. మూడు వారాల్లో అతనికి 50 ఏళ్లు వచ్చేవి.

ఇది కూడా చదవండి | కస్టడీ హింసను నిరోధించడంలో ఇప్పటికే ఉన్న యంత్రాంగాలు ప్రభావవంతంగా ఉన్నాయా?

అతని మరణం - జనవరి 2025 మరియు జనవరి 2026 మధ్య ఛత్తీస్‌గఢ్ జైళ్లలో జరిగిన 66 కస్టడీ మరణాలలో ఒకటి - అప్పటి నుండి కాంకర్ ఉన్న బస్తర్ ప్రాంతం అంతటా వీధి నిరసనలను ప్రేరేపించింది. రాష్ట్రంలోని గిరిజన సంఘాల గొడుగు సంస్థ సర్వ ఆదివాసీ సమాజ్‌కు ఆఫీస్ బేరర్‌గా ఉన్న గిరిజన నాయకుడిని చిత్రహింసలకు గురిచేశారని నిరసనకారులు తెలిపారు.

ఛత్తీస్‌గఢ్ శాసనసభ బడ్జెట్ సెషన్‌లో ప్రభుత్వం మరణాలకు సంబంధించిన గణాంకాలను ఇవ్వడంతో ఈ విషయంపై హాట్ హాట్ చర్చ జరిగింది.

గత 5 నెలలుగా సమీర్ చాలా దెబ్బలు ఎదుర్కొన్నాడు. గత ఏడాది అక్టోబర్ 12న అరెస్టయినప్పటి నుంచి కాంకేర్ జైలు అధికారులు తన తండ్రికి డయాబెటిక్‌తో సరైన వైద్యం అందించడానికి నిరాకరించారని ఆయన ఆరోపించారు. ఇదే కేసులో అతని అన్న నీరజ్ ఠాకూర్‌తో పాటు వారి మేనమామ సోప్‌సింగ్ ఠాకూర్ కూడా అరెస్టయ్యారు. నీరజ్ కూడా బెయిల్‌పై బయట ఉండగా ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో జనవరిలో మరణించాడు.

"డిసెంబర్ 1న, మా బాబాయి (సోప్‌సింగ్) మా నాన్న ఆరోగ్యం క్షీణించిందని, అతను మీటింగ్ బ్యారక్‌కు కూడా నడవలేని విధంగా క్షీణించాడని మాకు చెప్పాడు. కేసును అత్యవసరంగా పరిష్కరించాలని మేము జైలు అధికారులను అభ్యర్థించాము, అయితే అతను బాగానే ఉన్నాడని చెప్పాము," అని సమీర్ చెప్పారు.

మెరుగైన చికిత్స కోసం జీవన్‌ను రాయ్‌పూర్‌కు తరలించినట్లు డిసెంబర్ 3న తమకు తెలిసిందని ఆయన చెప్పారు. మరుసటి రోజు సమీర్ తన తండ్రి ఆచూకీ గురించి అడగడానికి కాంకేర్ జైలుకు వెళ్లాడు. "నా తండ్రిని రాయ్‌పూర్‌లోని ప్రభుత్వ ఆసుపత్రికి తరలించారని జైలు సిబ్బంది నాకు చెప్పారు. దాని గురించి అధికారికంగా ఇంతకుముందు ఎందుకు చెప్పలేదో నేను వారిని ఎదుర్కొన్నాను," అని అతను చెప్పాడు, అదే జైలులో ఉన్న తన సోదరుడికి కూడా షిఫ్ట్ గురించి సమాచారం ఇవ్వలేదు. "మేము కాంకేర్ ఎమ్మెల్యే సహాయంతో రాయ్‌పూర్‌లోని డాక్టర్. భీమ్‌రావ్ అంబేద్కర్ మెమోరియల్ హాస్పిటల్‌తో పరిచయాన్ని ఏర్పరచుకున్నాము. అప్పుడు మాత్రమే అతను ఆ ఉదయం మరణించాడని మాకు తెలిసింది. అతని మరణం తర్వాత గంటల తరబడి కమ్యూనికేట్ చేసే ప్రయత్నం కూడా జరగలేదు," అని ఆయన చెప్పారు.

అనంతరం నీరజ్ మీడియాతో మాట్లాడుతూ.. తన తండ్రి మరణం, జైలులో తాను పొందిన చికిత్స తనను తీవ్ర ఒత్తిడికి గురిచేశాయన్నారు. జైలు బదిలీ ఆర్డర్‌లో, జీవన్ మరణించిన తర్వాత మాత్రమే కుటుంబానికి అందినట్లు ఆరోపించబడిన కాపీ, “హాస్పిటలైజేషన్ ప్రస్తావన కనిపించలేదు”.

కాంకేర్‌లోని తన నివాసంలో సమీర్ ఠాకూర్. జైల్లో తన తండ్రి, సోదరుడు చిత్రహింసలకు గురయ్యారని చెప్పారు. | ఫోటో క్రెడిట్: ప్రత్యేక ఏర్పాటు

అసెంబ్లీ సమాధానాలు

ఫిబ్రవరి 26న, ఛత్తీస్‌గఢ్ అసెంబ్లీలో ప్రశ్నోత్తరాల సమయం కస్టడీ మరణాల ప్రశ్నతో ప్రారంభమైంది. 2025 జనవరి నుంచి 2026 జనవరి 31 మధ్య రాష్ట్రంలోని కేంద్ర, జిల్లా జైళ్లలో ఎన్ని కస్టడీ మరణాలు సంభవించాయని కాంగ్రెస్‌కు చెందిన మాజీ ముఖ్యమంత్రి భూపేష్ బఘేల్ అడిగారు. జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ మార్గదర్శకాల ప్రకారం ఈ కేసులన్నింటిపై న్యాయ విచారణ పూర్తయిందా అని కూడా అడిగారు.

ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బీజేపీ ప్రభుత్వంలో హోం పోర్ట్‌ఫోలియోను కలిగి ఉన్న ఉప ముఖ్యమంత్రి విజయ్ శర్మ స్పందిస్తూ, ఆ కాలంలో 66 మంది ఖైదీలు కస్టడీలో మరణించారని అసెంబ్లీకి తెలిపారు. జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ మార్గదర్శకాల ప్రకారం 18 కేసుల్లో జ్యుడీషియల్ మేజిస్ట్రేట్ విచారణ ప్రక్రియ పూర్తయిందని, 48 కేసులు పెండింగ్‌లో ఉన్నాయని ఆయన తెలిపారు.

బఘెల్ సమాధానంలో మరణించిన వారి పేర్లను చేర్చలేదని ఎత్తి చూపారు, దానికి శర్మ జాబితాను అందుబాటులో ఉంచుతానని బదులిచ్చారు. బఘెల్ జీవన్ యొక్క నిర్దిష్ట కేసును ముందుకు తెచ్చాడు, అతను ఇరికించబడ్డాడని పేర్కొన్నాడు. జీవన్ ప్రవర్తన మరియు ఇతర సమస్యల కారణంగా కోర్టు ఆదేశంతో అతన్ని రాయ్‌పూర్ జైలుకు తరలించినట్లు శర్మ తెలిపారు. జీవన్‌ను ఇరికించారనే ఆరోపణలన్నింటినీ ఆయన గట్టిగా తిప్పికొట్టారు మరియు కేసుపై దర్యాప్తు నివేదికను దాఖలు చేసినట్లు చెప్పారు. "ఆ నివేదిక ఆధారంగా, నకిలీ పత్రాలు, అటవీ హక్కుల ధృవీకరణ పత్రాలు మరియు మరిన్ని నిందితులపై పూర్తి సాక్ష్యం ఉంది. ఆ సాక్ష్యం ఆధారంగా కేసు నమోదు చేయబడింది," అని ఆయన అసెంబ్లీలో చెప్పారు.

బఘెల్ తన మరణానికి ముందు మరియు తరువాత ఠాకూర్ కుటుంబం నుండి వినిపించిన ఆందోళనలతో ఇలా అన్నాడు: "అతను మధుమేహంతో బాధపడుతున్నందున, అతనికి సకాలంలో మందులు అందడం లేదు. జైలు సూపరింటెండెంట్‌పై అనేక ఫిర్యాదులు ఉన్నాయి, అతను వైద్య చికిత్సను నిరాకరించాడు మరియు డాక్టర్ సలహా ఉన్నప్పటికీ ఆసుపత్రికి తీసుకెళ్లడానికి నిరాకరించాడు. అతని పరిస్థితి మరింత దిగజారింది."

ఠాకూర్‌కు చెందిన గిరిజన సంఘం దీనిపై ఫిర్యాదు చేయడం, బస్తర్ మీదుగా రోడ్డు దిగ్బంధనం చేయడం మరియు శాసనసభ కమిటీతో విచారణ జరిపించాలని డిమాండ్ చేయడంపై ఆయన సభ దృష్టిని ఆకర్షించారు. "సమాజం యొక్క డిమాండ్ల ఆధారంగా మీ డిపార్ట్‌మెంట్ విచారణ జరిపిందా? విచారణ జరిపితే, ఏమి కనుగొనబడింది? ఎవరు దోషిగా తేలింది, మరియు ఏ చర్య తీసుకున్నారు? లేకపోతే, ఎందుకు?" అన్నాడు.

వ్యాఖ్య | న్యాయం అంటే ఎవరికైనా గుణపాఠం చెప్పడం కాదు

నిండిన జైళ్లు

ఈ ఏడాది కాలంలో మరణించిన ఖైదీల్లో కనీసం 33 మంది ఖైదీలు ఒక జైలు నుంచి మరో జైలుకు తరలించబడిన వారేనని అదే రోజు ప్రభుత్వం ఇచ్చిన మరో సమాధానం వెల్లడించింది.

జీవన్‌తో సహా 33 కేసుల్లో 19 కేసుల్లో మరణానికి సంబంధించిన పోస్ట్‌మార్టం నివేదిక లేదా జ్యుడీషియల్ మెజిస్ట్రేట్ విచారణ నివేదిక అందుబాటులో లేదని అసెంబ్లీలో అందించిన డేటా చూపిస్తుంది. మిగిలిన 14 కారణాలలో, కార్డియో-రెస్పిరేటరీ ఫెయిల్యూర్ మరియు క్రానిక్ కిడ్నీ డిసీజ్ నుండి సెప్టిసిమియా వరకు కారణాలు వైవిధ్యంగా ఉన్నాయి. ఈ కేసుల్లో చాలా వరకు, మెరుగైన చికిత్స కోసం ఖైదీని చిన్న పట్టణం నుండి సమీపంలోని రాయ్‌పూర్ లేదా బిలాస్‌పూర్ వంటి పెద్ద నగరాలకు తరలించడం జరిగింది.

చర్చ సందర్భంగా, ఉపముఖ్యమంత్రి గత కొన్నేళ్లలో జైళ్లలో కస్టడీ మరణాల సంఖ్యను మరింత వెల్లడించారు: 2021లో 71, 2022లో 90కి పెరుగుదల, 2023లో 57కి తగ్గుదల, 2024లో 67 మరణాలు.

న్యూఢిల్లీకి చెందిన రైట్స్ & రిస్క్‌ల అనాలిసిస్ గ్రూప్ థింక్-ట్యాంక్ డైరెక్టర్, సుహాస్ కుమార్ చక్మా మాట్లాడుతూ, భారతదేశంలోని జైళ్లలో మరణాల వెనుక కారణాలు మారుతూ ఉన్నప్పటికీ, అదంతా రద్దీకి దారితీస్తుందని చెప్పారు.

"జైలులో జరిగే మరణాలను సాధారణీకరించడం చాలా కష్టం. అనేక అంశాలు ఉండవచ్చు. అది వృద్ధాప్యం కావచ్చు, వైద్య సౌకర్యాల నిరాకరణ కావచ్చు, సరైన చికిత్స లేదా హింస కావచ్చు, ముఖ్యంగా తిరుగుబాటు కేసుల్లో అరెస్టయిన వ్యక్తులపై" అని ఆయన చెప్పారు. మానవ హక్కులు మరియు ప్రాథమిక స్వేచ్ఛల ఉల్లంఘనలను నివారించడానికి చక్మా సంస్థ ప్రమాద విశ్లేషణను నిర్వహిస్తుంది.

ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బిలాస్‌పూర్‌కు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త డిగ్రీ ప్రసాద్ చౌహాన్, ప్రభుత్వం విడుదల కమిటీలను ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ, రాష్ట్రంలోని జైళ్లు కిక్కిరిసిపోయాయని పేర్కొన్నారు. "ఇది జైళ్లలో మానవ హక్కుల పట్ల ప్రజాస్వామ్య మరియు రాజ్యాంగ రాజ్యం యొక్క పూర్తి మరియు సున్నితమైన వైఖరిని సూచిస్తుంది" అని ఆయన చెప్పారు.

ఫిబ్రవరి 2024లో, ఉపముఖ్యమంత్రి ఛత్తీస్‌గఢ్ జైళ్లలో 18,000 మందికి పైగా ఖైదీలు 14,383 మంజూరైన సామర్థ్యంతో ఉన్నారని చెప్పారు: అప్పటి సామర్థ్యంలో 126% వరకు.

పక్షపాతాలు మరియు లేబుల్‌లు

ఈ కాలంలో జరిగిన మరో కస్టడీ మరణం సునీల్ మహానంద్ అనే 30 ఏళ్ల వ్యక్తి, అతను జనవరి 4న రాయ్‌పూర్ సెంట్రల్ జైలులో ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడని ఆరోపించిన రెండు నెలల కిందటే. లైంగిక నేరాల నుంచి పిల్లల రక్షణ (పోక్సో) చట్టం, 2012 కింద నమోదైన వేధింపుల కేసులో అతన్ని అరెస్టు చేశారు.

అతని మరణం తరువాత అతని కుటుంబం నిరసనలు కూడా చేసింది, అతను నిర్దోషి అని మరియు జైలులో ఉన్నప్పుడు అతనిని ఇరికించి మానసికంగా హింసిస్తున్నారని పేర్కొన్నారు. సునీల్ మరణించిన తర్వాత వారి తల్లి అనారోగ్యంతో ఆసుపత్రిలో ఉందని అతని సోదరుడు కమ్మో చెప్పారు.

సునీల్ మరణించిన సమయంలో నిరసనకారులు కూడా అతను వెనుకబడిన కులానికి చెందిన గాడా కమ్యూనిటీకి చెందినందున అధికారులు అతనిని లక్ష్యంగా చేసుకున్నారని పేర్కొన్నారు. జైలు కస్టడీలో మరణించిన వారి జాబితాలో చారిత్రాత్మకంగా అట్టడుగు వర్గాలకు చెందిన వారు ఎంత మంది ఉన్నారో పరిశీలించడానికి డేటాను నిశితంగా పరిశీలించాలని చౌహాన్ పిలుపునిచ్చారు. అటువంటి మరణాలను "సామాజిక, చారిత్రక మరియు రాజకీయ సందర్భంలో చూడాలి" అని ఆయన చెప్పారు. అట్టడుగు వర్గాలను నేరస్తులుగా ముద్రవేసేందుకు ఆయన ఉదాహరణగా నిలిచారు.

shubhomoy.s@thehindu.co.in